Zapalenie ucha to jedna z najczęstszych dolegliwości laryngologicznych, która dotyka zarówno dzieci, jak i dorosłych. Choć często kojarzy się z nagłym, kłującym bólem, może przybierać różne formy – od łagodnych infekcji skóry przewodu słuchowego, po niebezpieczne stany zapalne struktur wewnętrznych. Ignorowanie pierwszych symptomów bywa ryzykowne, dlatego kluczowe jest zrozumienie mechanizmów powstawania tej choroby oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia, aby uniknąć trwałych uszkodzeń słuchu.
Spis treści
Co to jest zapalenie ucha?
Zapalenie ucha to proces zapalny obejmujący jeden z trzech odcinków narządu słuchu: ucho zewnętrzne, środkowe lub wewnętrzne. Stan ten wywołuje reakcję obronną tkanek na patogeny lub drażniące czynniki fizyczne, co objawia się obrzękiem, wysiękiem oraz dolegliwościami bólowymi.
Rodzaje zapalenia ucha
W medycynie wyróżniamy trzy główne rodzaje schorzenia: zapalenie ucha zewnętrznego, zapalenie ucha środkowego oraz zapalenie ucha wewnętrznego (znane jako zapalenie błędnika). Każdy z tych typów różni się lokalizacją, przebiegiem oraz potencjalnym wpływem na zdolność słyszenia.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Głównymi sprawcami infekcji są drobnoustroje, takie jak bakterie, wirusy oraz grzyby, które wnikają do struktur ucha w wyniku osłabienia odporności lub urazów mechanicznych. Czynniki ryzyka obejmują m.in. częste kąpiele w basenach (tzw. „ucho pływaka”), niewłaściwe czyszczenie przewodu słuchowego, alergie, a także nieprawidłową budowę anatomiczną, jaka charakteryzuje trąbka słuchowa u dzieci.
U dzieci trąbka słuchowa (Eustachiusza) jest krótsza, szersza i przebiega bardziej poziomo niż u dorosłych. Taka budowa anatomiczna sprzyja łatwiejszemu przedostawaniu się drobnoustrojów z nosogardzieli wprost do ucha środkowego podczas każdej infekcji kataralnej. Dodatkowo, przerośnięty trzeci migdałek może mechanicznie uciskać ujście trąbki, co prowadzi do zaburzeń wentylacji i nawracających stanów zapalnych.
Zapalenie ucha zewnętrznego
Zapalenie ucha zewnętrznego obejmuje małżowinę oraz zewnętrzny przewód słuchowy, kończąc się na błonie bębenkowej. Często jest wynikiem maceracji naskórka przez wilgoć lub drobnych skaleczeń.
Objawy i diagnoza
Głównym objawem jest silny ból ucha, który nasila się przy ucisku na skrawek lub pociąganiu za małżowinę. Pojawia się również świąd, obrzęk oraz surowicza lub ropna wydzielina. Diagnostyka opiera się na badaniu fizykalnym i wziernikowaniu (otoskopii), które wykonuje laryngolog.
Leczenie i profilaktyka
Leczenie polega przede wszystkim na stosowaniu miejscowym leków –-najczęściej są to krople do uszu zawierające substancje przeciwzapalne i przeciwbakteryjne. Ważna jest również właściwa higiena! Należy unikać moczenia ucha podczas infekcji oraz zrezygnować z używania patyczków higienicznych.
Możliwe powikłania
Nieleczona infekcja ucha zewnętrznego może rozszerzyć się na tkanki miękkie twarzy i szyi lub przejść w stan przewlekły. U osób z obniżoną odpornością istnieje ryzyko wystąpienia złośliwego zapalenia ucha zewnętrznego, które atakuje kości podstawy czaszki.
Zapalenie ucha środkowego
Zapalenie ucha środkowego to stan chorobowy obejmujący przestrzeń, w której znajduje się jama bębenkowa oraz kosteczki słuchowe. Jest to szczególnie częsta przypadłość u małych dzieci ze względu na specyficzną budowę ich dróg oddechowych.
Podział – ostre, przewlekłe i wysiękowe
Schorzenie to dzielimy na:
- ostre zapalenie -gwałtowny przebieg z silnym bólem i gorączką;
- przewlekłe zapalenie – długotrwały proces, często związany z ubytkiem w błonie bębenkowej;
- zapalenie wysiękowe – gromadzenie się płynu w uchu środkowym bez ostrych objawów infekcji.
Przyczyny i objawy
Najczęstszą przyczyną są wirusy i bakterie przedostające się z nosogardła przez trąbkę słuchową podczas kataru. Objawy to pulsujący ból, uczucie rozpierania, niedosłuch oraz ogólne złe samopoczucie.
Leczenie i antybiotykoterapia
Podstawą są leki przeciwbólowe oraz leki przeciwzapalne na najtrudniejszy okres choroby. Gdy objawy nie ustępują po 48 godzinach lub pacjentem jest niemowlę, niezbędna będzie antybiotykoterapia. Dobrane przez lekarza antybiotyki skutecznie eliminują ognisko bakteryjne.
W procesie leczenia kluczowe jest również udrożnienie nosa. Stosowanie preparatów obkurczających błonę śluzową nosogardzieli pozwala na otwarcie trąbki słuchowej, co umożliwia naturalny drenaż jamy bębenkowej. Jeśli proces ten zostanie zaniedbany, zalegająca wydzielina może doprowadzić do powstania zmian bliznowatych na kosteczkach słuchowych, co w przyszłości skutkuje trwałym upośledzeniem przewodzenia dźwięków.
Wysiękowe zapalenie ucha
Wysiękowe zapalenie ucha (WZU) charakteryzuje się obecnością jałowego płynu w jamie bębenkowej przy zachowanej ciągłości błony bębenkowej.
Charakterystyka i objawy
W przeciwieństwie do ostrej formy, WZU rzadko powoduje ból. Pacjenci skarżą się głównie na niedosłuch, uczucie „przelewania” w uchu oraz szumy. U dzieci objawem może być brak reakcji na wołanie lub opóźnienie rozwoju mowy.
Leczenie i zabiegi drenażu
Leczenie zaczyna się od farmakologii (leki obkurczające śluzówkę nosa). Jeśli płyn utrzymuje się powyżej trzech miesięcy, konieczny może być chirurgiczny zabieg drenażu. Polega on na nacięciu błony i umieszczeniu w niej małej rurki (drenu), która wyrównuje ciśnienie i pozwala na odpływ wydzieliny.
Zapalenie ucha wewnętrznego
Zapalenie ucha wewnętrznego, czyli błędnika, to poważny stan zapalny struktur odpowiedzialnych za słuch i równowagę.
Objawy – zawroty głowy i szum w uszach
Dominującym symptomem są silne, układowe zawroty głowy, którym towarzyszą nudności i wymioty. Często pojawia się także szum w uszach oraz nagłe pogorszenie słuchu. Pacjent ma trudności z utrzymaniem równowagi i skupieniem wzroku (oczopląs).
Groźne powikłania
Błędnik znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie struktur wewnątrzczaszkowych, dlatego zapalenie to niesie ze sobą groźne powikłania. Może dojść do całkowitej, trwałej utraty słuchu, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub ropnia mózgu.
Diagnostyka i leczenie zapalenia ucha
Wczesne rozpoznanie pozwala na szybkie wdrożenie terapii i minimalizuje ryzyko trwałego uszczerbku na zdrowiu.
Rola laryngologa, pediatry i internisty
Pierwszym kontaktem jest pediatra (w przypadku dzieci) lub internista. Lekarze ci mogą zdiagnozować proste infekcje. W przypadkach nawracających lub skomplikowanych kluczową rolę odgrywa laryngolog, który dysponuje specjalistycznym sprzętem do badania słuchu i jamy bębenkowej.
Metody leczenia – krople do uszu, antybiotyki, leki przeciwzapalne
Współczesna medycyna oferuje szeroki wachlarz środków:
- krople do uszu – działanie miejscowe przeciwzapalne i znieczulające;
- antybiotyki – podawane doustnie lub dożylnie przy infekcjach bakteryjnych;
- leki przeciwzapalne i przeciwbólowe – redukcja obrzęku i komfort pacjenta.
Hospitalizacja i perforacja błony bębenkowej
W ciężkich przypadkach, szczególnie przy zapaleniu błędnika lub podejrzeniu powikłań wewnątrzczaszkowych, niezbędna jest hospitalizacja. Czasami pod wpływem naporu ropy dochodzi do zjawiska, jakim jest perforacja błony bębenkowej (pęknięcie). Choć ból wtedy nagle ustępuje, pęknięcie wymaga nadzoru lekarskiego, aby błona mogła się prawidłowo zrosnąć.
Podczas pobytu w szpitalu pacjenci z ciężkimi postaciami zapalenia mogą być poddawani tympanocentezie – zabiegowi nakłucia błony bębenkowej w celu pobrania materiału do badania bakteriologicznego. Pozwala to na precyzyjne dobranie antybiotyku, co jest kluczowe w walce z opornymi szczepami bakterii. Współczesna diagnostyka obejmuje również badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa, która pozwala ocenić stopień zniszczenia struktur kostnych ucha.
Profilaktyka zapalenia ucha
Zapobieganie jest znacznie łatwiejsze niż leczenie skutków infekcji.
Jak zapobiegać infekcjom ucha?
Podstawowa profilaktyka zapalenia ucha to dbanie o drożność nosa podczas kataru oraz unikanie dymu tytoniowego, który poraża rzęski w drogach oddechowych. Ważne jest również szczepienie dzieci przeciwko pneumokokom i grypie, co znacząco redukuje liczbę zachorowań na zapalenie ucha środkowego.
Czyszczenie przewodu słuchowego
Prawidłowe czyszczenie przewodu słuchowego powinno ograniczać się do mycia małżowiny ucha wodą z mydłem. Nigdy nie należy wkładać patyczków do środka kanału, ponieważ przepychają one woskowinę głębiej, drażnią skórę i mogą spowodować mechaniczne uszkodzenie błony bębenkowej.
Q&A – Pytania i odpowiedzi
- Czy zapalenie ucha jest zaraźliwe?
Samo zapalenie ucha nie jest zaraźliwe, ale wirusy i bakterie wywołujące infekcje górnych dróg oddechowych (które prowadzą do zapalenia ucha) już tak.
- Czy można stosować domowe sposoby na ból ucha?
Domowe sposoby, jak np. okłady, mogą jedynie wspomóc łagodzenie bólu, ale nie zastąpią wizyty u lekarza. Stosowanie olejku z czosnku czy wkładanie czegokolwiek do ucha bez konsultacji jest niebezpieczne.
- Ile trwa leczenie zapalenia ucha?
W przypadku ostrego zapalenia ucha środkowego leczenie trwa zazwyczaj od 7 do 10 dni. Poprawa po antybiotyku powinna być widoczna już po 2-3 dobach.
- Czy każde zapalenie ucha powoduje niedosłuch?
Większość zapaleń powoduje przejściowy niedosłuch wynikający z obrzęku lub płynu. Trwałe uszkodzenie słuchu zdarza się rzadko, głównie przy powikłanych lub przewlekłych stanach zapalnych.
